26 marca 2026

Ustawa zawierająca ważne zmiany w zakresie uprawnień inspektorów pracy czeka na podpis Prezydenta

W lutym 2026 r. do Sejmu skierowano rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw. Jest to drugie podejście rządu do zmian w tej materii. W styczniu bieżącego roku poprzedni projekt ustawy, przygotowany przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, został wstrzymany przez premiera, który zlecił resortowi jego poprawę oraz zmianę przepisów na bardziej przychylne przedsiębiorcom. Obecna ustawa została przyjęta przez Sejm i Senat, a 13 marca przekazano ją Prezydentowi do podpisu.

Najbardziej znaczącą i budzącą kontrowersje zmianą jest przyznanie okręgowym inspektorom pracy kompetencji do samodzielnego ustalenia, w drodze decyzji administracyjnej, istnienia stosunku pracy oraz przekształcenia umowy cywilnoprawnej w umowę o pracę w sytuacjach, w których – zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy – powinna ona być zawarta. Podstawą takiej decyzji pozostaną przesłanki z art. 22 § 1 k.p., czyli m.in. wykonywanie pracy pod kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, za wynagrodzeniem.

Zgodnie z proponowanymi zmianami pracodawca będzie miał prawo do odwołania się od decyzji okręgowego inspektora pracy w terminie 30 dni do sądu pracy. Ustawa wprowadza także szybszą ścieżkę rozpatrzenia odwołania od decyzji przez sąd w ciągu 30 dni. Do czasu prawomocnego orzeczenia decyzja inspektora będzie wstrzymana. Projekt nie wprowadza więc rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji inspektora, jak zakładała pierwsza propozycja zmian w ustawie o PIP. Co istotne, sąd może na etapie odwołania od decyzji PIP udzielić zabezpieczenia, aby w toku postępowania odwoławczego umowa mogła być zmieniona, wypowiedziana lub rozwiązana wyłącznie na zasadach prawa pracy.

Ustawa przewiduje dwa tryby przekształcenia umowy:

• ścieżka ugodowa,
• ścieżka „twarda” – przekształceniowa.

W praktyce inspektorzy działający w terenie będą przeprowadzać czynności kontrolne, a w razie stwierdzenia nieprawidłowości zobowiążą strony do podjęcia negocjacji w celu ukształtowania stosunku pracy w miejsce umowy cywilnoprawnej, która w istocie wykazuje przewagę cech właściwych dla stosunku pracy. W przypadku braku porozumienia, przygotują materiał dla inspektora okręgowego, który będzie mógł podjąć decyzję przekształceniową.

Budzącą obawy przedsiębiorców zmianą w pierwotnej wersji projektu była możliwość wydawania decyzji o ustalenie stosunku pracy z mocą wsteczną. W ustawie, która ostatecznie trafiła na biurko Prezydenta, powyższe przepisy się nie znalazły, choć podkreślić warto, że okręgowemu inspektorowi pracy pozostawiono możliwość – alternatywnego wobec wydania decyzji przekształceniowej – wytoczenia powództwa o ustalenie istnienia stosunku pracy na podstawie aktualnie obowiązujących przepisów. Wówczas nic nie stoi na przeszkodzie, aby takie powództwo obejmowało także ustalenie istnienia etatu wstecz.

Podsumowując, choć PIP zyskuje silne narzędzie, ustawodawca pozbawił ustawę charakteru automatyzmu i zlikwidował kontrowersyjne przepisy dotyczące możliwości wydawania decyzji przekształceniowych wstecz. Dodatkowo znaczącą rolę przypisano sądom pracy, które zyskają funkcję kontrolną wobec decyzji inspektorów PIP. Oznacza to, że przedsiębiorcy będą mogli liczyć na przedstawienie swoich racji w toku postępowania sądowo-administracyjnego.

Najważniejsze wnioski:

• PIP może zyskać realne narzędzie do zwalczania pozornych umów cywilnoprawnych,
• jednak decyzje inspektora podlegają kontroli sądowej i nie są natychmiast wykonalne,
• wprowadzono mechanizmy ochronne dla pracodawców w formie odwołania do sądu pracy,
• ustawa została pozbawiona najbardziej kontrowersyjnych przepisów dotyczących rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji czy możliwości wydawania decyzji z mocą wsteczną.

Proponowane zmiany, w przypadku podpisania ustawy przez Prezydenta, mają wejść w życie w drugiej połowie roku, jednak już teraz warto się przyjrzeć strukturze zatrudnienia w firmie, w szczególności pod kątem cech zawieranych umów z pracownikami czy współpracownikami. Poprawna analiza i ewentualna modyfikacja zawartych umów pozwolą wyeliminować sytuacje, w których inspektorzy pracy w drodze decyzji zmienią stosunek cywilnoprawny na stosunek pracy.